Beatrice Murch

Negentig procent van het Latijn uit de Renaissance is nog nooit in een moderne taal vertaald. Na 1500 is er meer Latijn geschreven dan er uit het hele oude Rome bewaard is gebleven, en bijna niets daarvan is ooit buiten een gespecialiseerde bibliotheek gelezen. In het huidige tempo van de wetenschappelijke onderzoek zou het ongeveer 12.000 jaar duren om dat vertaalwerk te voltooien.

Op 4 juni woonde Internet Archive Europe de BETA-lancering van de Source Library bij in de Embassy of the Free Mind in Amsterdam. Het was een mijlpaal die het waard was om te vieren.

Wat 'Source Library' Is

Source Library is ’s werelds grootste vrij toegankelijke verzameling van vertaalde historische primaire bronnen uit de Renaissance. Bij de lancering bevat de collectie meer dan 15.000 boeken in 55 talen, waaronder 6.000 vertalingen die voor het eerst in het Engels zijn verschenen en ongeveer zeven miljard woorden aan originele tekst en vertalingen, qua omvang vergelijkbaar met de volledige Engelstalige Wikipedia. Werken die voorheen alleen toegankelijk waren voor latinisten of verborgen lagen achter dure wetenschappelijke uitgaven, zijn nu voor iedereen beschikbaar.

Het project is ondergebracht bij de Bibliotheca Philosophica Hermetica, de door UNESCO als ‘Memory of the World’ erkende collectie van de Embassy of the Free Mind: meer dan 25.000 boeken over alchemie, de Hermetica, de Kabbala, het rozenkruisdom en de wortels van de moderne wetenschap. Veel van deze boeken zijn op verschillende momenten in de geschiedenis verboden geweest. Nu zijn ze vrij toegankelijk.

De opening heeft een bijzondere betekenis in het licht van wat daarna gebeurde. Joost Ritman, de Amsterdamse ondernemer die de Bibliotheca Philosophica Hermetica oprichtte en deze uitbouwde tot een van ’s werelds grootste verzamelingen van filosofische, religieuze en esoterische kennis, overleed op 5 juni 2026, de dag nadat de Source Library in de door hem opgerichte instelling werd geopend. Hij had zich zestig jaar lang laten leiden door een overtuiging die hij terugvoerde op de Florentijnse Medici: dat degenen die een bevoorrechte positie bekleden, een verplichting hebben ten opzichte van de cultuur. In 2017 schonk hij de bibliotheek, het bijbehorende onderzoeksinstituut en het monument ‘Het Huis met de Koppen’ aan een culturele stichting zonder winstoogmerk, in de volksmond bekend als de ‘Embassy of the Free Mind’. Dit was een geschenk aan Amsterdam en de wereld: hij maakte wat hij zijn hele leven had opgebouwd tot een blijvend geheel en stelde het openbaar. 

AI als hulpmiddel voor toegankelijkheid, niet als vervanging

Source Library plaatst door AI gegenereerde vertalingen direct naast afbeeldingen van de originele bronpagina’s, zodat iedereen het origineel op elk moment kan raadplegen. Het doel, zoals projectinitiatiefnemer dr. Derek Lomas van de Technische Universiteit Delft bij de lancering duidelijk maakte, is niet om wetenschappelijk onderzoek te vervangen, maar om een enorme hoeveelheid onvertaald materiaal voor het eerst toegankelijk te maken. Dr. Lomas is cognitiewetenschapper en onderzoeker op het gebied van mens-computerinteractie. Momenteel is hij hoogleraar Human Centred Design aan de Technische Universiteit Delft. Hij is via een langdurige persoonlijke verdieping in de neoplatonische traditie tot de renaissancefilosofie gekomen. Die combinatie geeft Source Library een ontwerpvisie die bij de meeste digitale archiefprojecten ontbreekt: het ontwerp gaat uit van de manier waarop mensen het materiaal daadwerkelijk ontdekken en ermee omgaan, en niet van de manier waarop instellingen het het liefst ordenen. 

Dr. Lomas en het team zorgen bovendien voortdurend voor zorgvuldige transparantie over de gegevensbronnen: inhoud uit de eigen catalogus van de bibliotheek wordt duidelijk onderscheiden van door AI gegenereerd materiaal, en bij alle vertalingen worden het gebruikte model, de datum en de prompt vermeld. Dat onderscheid is belangrijk. De output van de AI wordt beschouwd als nuttig, maar voor herziening vatbaar. De primaire bronnen worden behandeld als de basis die ze zijn, aangevuld met wetenschappelijk curatorwerk.

Het project valt onder de AGPL-3-licentie, dezelfde open-sourcelicentie die ook door het Internet Archive wordt gebruikt. Het maakt gebruik van open standaarden voor digitale afbeeldingen waarmee bibliotheken en archieven hun collecties vrij kunnen delen, en het vermeldt de instellingen waarvan de gedigitaliseerde collecties dit project mogelijk hebben gemaakt.

Waarom Dit Belangrijk Is

De vraag die Source Library stelt, is er een die we voortdurend tegenkomen: wie krijgt toegang tot kennis, en onder welke voorwaarden?

Eeuwenlang was het gedachtegoed dat tijdens de Renaissance werd vastgelegd alleen toegankelijk voor mensen die Latijn konden lezen, toegang hadden tot gespecialiseerde collecties of zich dure kritische uitgaven konden veroorloven. Source Library neemt die drempels weg. Het is geen vervanging voor zorgvuldig wetenschappelijk onderzoek, maar het maakt een enorme schat aan menselijk gedachtegoed voor het eerst toegankelijk.

Dit is open access in de praktijk: 6.000 eerste vertalingen, 55 talen, geen betaalmuurtjes. Het is ook van belang voor AI. De trainingsgegevens waarover taalmodellen beschikken, bepalen wat ze weten en hoe ze redeneren. Een Renaissance die niet vertaald is, is een Renaissance waar AI geen gebruik van kan maken. Source Library bouwt het corpus op dat AI in het algemeen belang nodig zal hebben.

Ontdek Source Library op sourcelibrary.org.

Niet alle infrastructuur ziet eruit als een serverruimte. Soms ziet infrastructuur eruit als een kaart.

Op 19 mei organiseerde Internet Archive Europeeen workshop in onze ruimte in Amsterdam met Bart Louwers, een van de belangrijkste beheerders van MapLibre, en Tommi Marmo, een bijdrager aan OpenStreetMap. Het gesprek schakelde op een vertrouwde manier heen en weer tussen technische en politieke kwesties: wie bouwt de tools, wie heeft er controle over, en wat gebeurt er met de gemeenschappen die ervan afhankelijk zijn wanneer die controle in te weinig handen geconcentreerd raakt?

Twee projecten, één principe

OpenStreetMap. wordt soms omschreven als de “Wikipedia van de kaarten”. Iedereen kan eraan bijdragen, iedereen kan het gebruiken, en geen enkel bedrijf is eigenaar ervan. Het laat niet alleen zien waar dingen zich bevinden. Het is een databank waarop iedereen kan voortbouwen, en het brengt zaken in kaart die commerciële aanbieders buiten beschouwing laten, van waterfonteinen tot informele nederzettingen. 

MapLibre ontstond in 2020 als een afsplitsing van een propriëtaire kaartentool. In 2022 beschikte het al over eigen sponsors, een bestuur en een handvest. Tegenwoordig vormt het de weergave-engine achter navigatie-apps, dronesoftware, de Android-app van Wikimedia en producten van bedrijven als AWS, Microsoft en Meta. De code is open source. De roadmap wordt bepaald door de gemeenschap.

Wat MapLibre technisch zo bijzonder maakt, is de vectorgebaseerde aanpak. In plaats van vooraf gerenderde afbeeldingstegels te downloaden en deze aan elkaar te plakken, ontvangt de client beschrijvingen van polygonen, lijnen en punten en tekent hij de kaart zelf, in realtime. Het resultaat is vloeiend zoomen, stijlen die direct kunnen worden aangepast en een formaat dat veel efficiënter is. De hele wereld past in 136 GB. Je kunt er je eigen archief van hosten.

Waarom dit ook buiten het kader van cartografie van belang is

De vraag waar Tommi en Bart steeds weer op terugkwamen, is er een die we elke dag in een andere context stellen: wie bepaalt wat zichtbaar blijft, wat bewaard blijft en wat verdwijnt? Platformen komen op en worden overgenomen. Diensten worden zonder waarschuwing stopgezet. De gemeenschappen die erop zijn gebouwd, en de gegevens die ze hebben gegenereerd, gaan vaak mee ten onder.

Een open infrastructuur is geen technische voorkeur; het is de voorwaarde waaronder echte openbare toegang überhaupt mogelijk wordt.

OpenStreetMap draait op bijdragen van de gemeenschap. Zo maakt StreetComplete, een Android-app voor het bewerken van kaarten, het in kaart brengen van de omgeving tot een soort spel, waarbij bijdragers eropuit worden gestuurd om de hiaten op te vullen die commerciële kaartaanbieders over het hoofd zien. Een ander voorbeeld is het Humanitarian OpenStreetMap Team project, dat na rampen vrijwilligers mobiliseert om kaarten in realtime bij te werken, zodat de hulp op de juiste plekken terechtkomt. Bedrijven maken gebruik van OpenStreetMap als een via crowdsourcing tot stand gekomen kaartdatabase; TomTom erkent dit zelfs in hun slogan: “It takes the world to map the world”.

Ik nam aan deze sessie deel in een andere hoedanigheid dan die van mijn gebruikelijke rol bij Internet Archive Europe. De werkgroep European Public Domain Day heeft op pdday.org, een kaart samengesteld waarop te zien is waar in heel Europa evenementen rond het publieke domein plaatsvinden. Die eigen kaart is onlangs bijgewerkt en vervangen door een open-sourceversie, en de gemeenschap is actief op zoek naar mensen die willen helpen om de kaart actueel te houden. Als je weet dat er in jouw regio evenementen plaatsvinden, horen we graag van je.

Begin met verkennen

Voor iedereen die nieuwsgierig is naar deze tools: maplibre.org is het startpunt. Maputnik op maputnik.github.io is een visuele stijleditor voor MapLibre-kaarten, waarvan de stijlen in JSON zijn opgeslagen in plaats van in CSS. Er zijn veel gehoste basiskaarten beschikbaar, waaronder niet-commerciële zoals OpenFreeMap dat een snelstartgids heeft voor het publiceren van je eigen kaarten. Met PMTiles kun je een permanent, op zichzelf staand archief van kaartgegevens maken en aanbieden.

De Technische Stuurgroep van MapLibre komt elke tweede woensdag van de maand bijeen. Meer informatie en een uitnodigingslink voor de community vind je op maplibre.org/community.

De hulpmiddelen die onthouden waar dingen liggen, zijn belangrijk. En dat geldt ook voor wie ze maakt.

We zijn Bart en Tommi dankbaar voor de tijd en expertise die ze met ons hebben gedeeld, en voor de hechte groep deelnemers die samen kwam om te leren, te ontdekken en samen te bouwen.