Public Domain

Op maandag 2 maart organiseerde Internet Archive Europe een middag vol gesprekken die, op de best mogelijke manier, aanvoelde als een thuiskomst. Samen met Creative Commons en Open Nederland, verwelkomden we praktijkmensen, beleidsmakers en pleitbezorgers uit de hele Nederlandse erfgoedsector in onze ruimte in Amsterdam voor een evenement met de titel "Zorgen voor gelijke toegang tot erfgoed in de digitale omgeving: een leidende rol voor Nederland op het wereldtoneel."

De gelegenheid was een kans om iets echts te vieren: Nederland heeft al meer dan twee decennia lang stilletjes en consequent de norm bepaald voor hoe instellingen voor cultureel erfgoed hun collecties op een integere, creatieve en publieke manier kunnen openstellen. Het voelde zowel actueel als langverwacht om de mensen die dat werk doen samen met internationale partners in één ruimte te brengen.

Waarom Nederland, Waarom Nu

De staat van dienst van de Nederlandse erfgoedsector op het gebied van openheid is geen toeval. Het is het resultaat van voortdurende investeringen, institutioneel leiderschap en een oprechte toewijding aan het idee dat collecties die in vertrouwen voor het publiek worden beheerd, ook toegankelijk moeten zijn voor dat publiek.

Saskia Scheltjens van de Rijksmuseum Research Library verwoordde dit met een precisie die ik oprecht ontroerend vond. Het Rijksmuseum lanceerde zijn digitale collectie in 2011, opende Rijkstudio in 2012 en voltooide de digitalisering van zijn volledige collectie van een miljoen objecten in 2023. In plaats van bezoekers weg te jagen, heeft de gratis en open online toegang meer mensen in contact gebracht met de collectie. Zoals zij het zelf verwoordde: ‘Innovatie vereist infrastructuur.’ Dat geldt net zo goed voor open erfgoed als voor alles daarbuiten.

Edwin van Huis, lid van de Internet Archive Europe Advisory Board, pleitte ervoor om deze ambitie uit te breiden naar Europees niveau. Hij wees op DiSSCo – een Nederlands initiatief dat 1,5 miljard specimens, 5000 wetenschappers en meer dan 400 instellingen in 23 landen samenbrengt – als voorbeeld van wat er mogelijk wordt als openheid vanaf het begin als ontwerpprincipe wordt gehanteerd.

Amanda van Rij van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap introduceerde de de Nationale Strategie voor Digitaal Erfgoed en het Manifest van het Netwerk Digitaal Erfgoed, dat inmiddels door meer dan 200 instellingen in het hele land is ondertekend. Haar duiding weerspiegelde iets wat ik vaak terugzie in veel van het beleidswerk dat we doen: digitalisering verandert de manier waarop erfgoed wordt gecreëerd, gedeeld en beleefd, en die transformatie vraagt om een zorgvuldige balans tussen intellectueel eigendom aan de ene kant en het publieke belang van toegang tot ons collectieve geheugen aan de andere kant.

De Open Heritage Statement en Our Future Memory

Voor Internet Archive Europe was dit evenement ook een gelegenheid om de verbanden te leggen tussen twee initiatieven die ons na aan het hart liggen: de 'Open Heritage Statement', onder leiding van Creative Commons en de Open Heritage Coalition, en onze eigen Our Future Memory campagne.

Toen ik een presentatie gaf tijdens het tweede panel, dat op treffende wijze werd geleid door moderator Maarten Zeinstra van Open Nederland, probeerde ik te laten zien hoe deze twee initiatieven vanuit verschillende invalshoeken dezelfde onderliggende zorg aan de orde stellen. Our Future Memory richt zich op de basisrechten die geheugeninstellingen nodig hebben in de digitale omgeving: het recht om te bewaren, uit te lenen, toegang te bieden tot kennis over de grenzen heen, en om onderzoek en onderwijs te bedrijven. De 'Open Heritage Statement' hanteert een bredere visie en pleit voor gelijke toegang tot erfgoed in het publieke domein en het wegnemen van belemmeringen die mensen verhinderen deel te nemen aan het culturele leven.

Ze vullen elkaar aan. De ene richt zich op de juridische en institutionele voorwaarden waaronder geheugeninstellingen opereren; de andere verwoordt de waarden en principes die als leidraad moeten dienen voor de manier waarop erfgoed aan de wereld wordt aangeboden. Samen geven ze een completer beeld van wat een open erfgoedecosysteem daadwerkelijk nodig heeft.

Claire McGuire van de International Federation of Library Associations & Institutions (IFLA) bracht dit punt krachtig naar voren. De 'Open Heritage Statement', zo merkte zij op, behandelt kwesties die veel verder gaan dan auteursrecht. Het plaatst toegang tot erfgoed in de bredere context van toegang tot informatie, en doet dat op een moment dat het landschap steeds meer gefragmenteerd raakt, in plaats van minder. Onzekerheid over kunstmatige intelligentie leidt op sommige gebieden al tot achteruitgang en terugval. Een wereldwijd gedeeld kader, met een thuisbasis bij UNESCO, biedt een tegenwicht voor die fragmentatie.

Jan Bos, voorzitter van het Internationaal Adviescomité van UNESCO Memory of the World, plaatste de Statement in een langere institutionele geschiedenis. Het Memory of the World-programma richt zich sinds 1992 op de bescherming van documentair erfgoed, en de Aanbeveling van 2015 inzake het behoud van en de toegang tot documentair erfgoed legde een belangrijke basis, met onder meer toezeggingen inzake toegang tot het publieke domein en open licenties. Maar de Aanbeveling van 2015 heeft alleen betrekking op documentair erfgoed. De 'Open Heritage Statement' breidt deze beginselen uit tot alle vormen van erfgoed, waardoor het een echt waardevolle aanvulling is – en mogelijk de basis voor een uitgebreider internationaal kader.

Die formulering is belangrijk voor ons. Internet Archive Europe werkt in het domein waar documentair erfgoed, digitale bewaring en open toegang samenkomen. Het zien van deze zorgen weerspiegeld in een wereldwijd instrument met een plek bij UNESCO is geen kleinigheid

Hoe Vooruitgang Eruitziet, en Hoe Niet

Douglas McCarthy van de Open Future Foundation kwam met een nuttige opmerking. Ongeveer 1700 culturele erfgoedinstellingen wereldwijd hebben bepaalde gegevens openbaar gemaakt, wat overeenkomt met ongeveer 100 miljoen objecten. Dat is echte vooruitgang. Artikel 14 van de '2019 Copyright in the Digital Single Market Directive' heeft gezorgd voor meer juridische duidelijkheid in Europa, en de positieve groeicurve in online toegang tot erfgoed is echt.

Maar hij noemde ook wat er nog ontbreekt: nalevingsregelingen zijn zwak of bestaan niet, praktijken en beleid blijven sterk gefragmenteerd en sommige vooraanstaande Nederlandse instellingen werpen nog steeds barrières op rond erfgoed in het publieke domein, waardoor bedrijfsmodellen in stand worden gehouden die niet langer ten dienste staan van de instellingen of het publiek waarvoor ze bestaan. Verandering tot stand brengen, zo stelde hij, komt neer op individuen met leiderschap en visie om te experimenteren.

Die observatie voelt voor ons heel herkenbaar. Bij Internet Archive Europe zien we het elke dag. De wettelijke kaders zijn enorm belangrijk en we zullen blijven werken aan het versterken ervan. Maar de keuzes die mensen binnen instellingen maken – wat ze digitaliseren, hoe ze licenties verlenen, of ze het vrij delen – zijn waar de daadwerkelijke transformatie plaatsvindt.

Vooruitblik: Parijs in April

Dit evenement was, zoals Brigitte Vézina en Brewster Kahle ons in hun slotwoord in herinnering brachten, een voorproef. Nederland bevindt zich in een goede positie om wereldwijde normen voor toegang tot erfgoed te helpen vaststellen, en het internationale recht biedt een reële kans om die invloed te laten gelden.

Creative Commons organiseert een vervolgbijeenkomst in het UNESCO-huis in Parijs op 29 april 2026: “How Can Equitable Access to Heritage Help Solve Global Challenges? An Exploratory Dialogue.” We hopen dat veel van de mensen die op maandag 2 maart aanwezig waren, er ook bij zullen zijn. Als u zich nog niet hebt geregistreerd, kunt u dat doen op openheritagestatement.org/dialogue. De Our Future Memory campagne blijft groeien. Als uw instelling zich nog niet heeft aangesloten, moedigen we u aan om dat te doen op ourfuturememory.org. Geen enkele organisatie is te klein – en de breedte van de sector is net zo belangrijk als het gewicht van de grootste leden.

Op 9 februari organiseert Internet Archive Europe de lancering van Public Data Cultures, een nieuw boek van onderzoeker en schrijver Jonathan W. Y. Gray, die al jarenlang nauw samenwerkt met het Internet Archive. Het evenement vindt plaats bij Internet Archive Europe, Oudeschans 16, Amsterdam en nodigt onderzoekers, makers en vrienden van het Archive uit voor een avond van gesprek en viering.

Over het boek

Public Data Cultures laat zien dat publieke data niet alleen een technische of administratieve kwestie is, maar ook een culturele. Het boek stimuleert kritische en creatieve omgang met publieke data en onderzoekt hoe data openbaar wordt gemaakt, geïnterpreteerd, betwist, hergebruikt en geconceptualiseerd in uiteenlopende contexten. Het nodigt lezers uit om voorbij dashboards en datasets te kijken, en oog te krijgen voor de sociale praktijken, infrastructuren en machtsverhoudingen die publieke data in het dagelijks leven bepalen.

Een jarenlange band met het Internet Archive

Deze lancering is extra betekenisvol door Jonathans jarenlange band met het Internet Archive. Als goede vriend van het Archive bezocht hij door de jaren heen vaak het hoofdkantoor in San Francisco en werkte hij nauw samen aan projecten rond publieke kennis.

Eerder in zijn carrière was Jonathan medeoprichter van The Public Domain Review, een publicatie die regelmatig put uit de collecties van het Internet Archive en de rijkdom van de culturele commons zichtbaar maakt. Daarnaast werkte hij samen met Aaron Swartz, het Open Library-team en vele anderen aan initiatieven zoals public domain calculators, die bijdragen aan meer duidelijkheid en bredere toegang tot cultureel erfgoed.

Meer recent was Jonathan betrokken bij onderzoek met de Wayback Machine naar de geschiedenis van digitale media, open data en zogenoemd “fake news”. Daarmee laat hij zien hoe webarchieven geëngageerd wetenschappelijk onderzoek en digitale onderzoekspraktijken ondersteunen.

Een persoonlijk en trans-Atlantisch verhaal

De band gaat verder dan professionele samenwerking. Toevallig woont Jonathans familie sinds de jaren vijftig op Clement Street in San Francisco, vlak bij het hoofdkantoor van Internet Archive US. Dit benadrukt een persoonlijke, intergenerationele verbondenheid met de buurt en met de plek die nu de thuis van het Archive is.

We zien je graag in Amsterdam

De boeklancering bij Internet Archive Europe is een mooie kans om de auteur te ontmoeten, mee te praten en mogelijkheden te verkennen voor toekomstige samenwerking rond kritische en creatieve manieren van werken met data, archieven en digitale cultuur.

📅 Datum - Tijdstip: 9 februari - 19:00 - 20:30 CET
📍 Locatie: Internet Archive Europe, Oudeschans 16, Amsterdam
🔗 Details van het event & registratie: https://luma.com/5au5lku7

We kijken ernaar uit Jonathan W. Y. Gray te verwelkomen en samen in Amsterdam tijd door te brengen, terwijl we verder bouwen aan samenwerkingen rond publieke kennis, archieven en data als cultuur.

Op 15 januari 2026 gonste de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) in Brussel van de energie toen we samenkwamen voor Europese Dag van het Publiek Domein 2026. Deze editie voelde extra speciaal: we vierden niet alleen het publieke domein en de werken die er dit jaar bij kwamen, maar stonden ook stil bij 25 jaar Wikipedia—een mooie herinnering aan wat gedeelde kennis kan betekenen als die echt open is.

Vanaf het moment dat de deuren opengingen, was duidelijk dat dit geen doorsnee conferentie was. Het was een samenkomst van gemeenschappen: bibliothecarissen, archivarissen, onderzoekers, beleidsmakers, technologen, kunstenaars en pleitbezorgers, allen verenigd door de gedeelde overtuiging dat het publieke domein geen overblijfsel uit het verleden is, maar een levende basis voor onze toekomst.

Een tot in de puntjes georganiseerde dag

Die sfeer kwam voor een groot deel door de uitstekende organisatie en de warme, doordachte moderatie door Camille Françoise, die ons met helderheid en enthousiasme door een rijk en ambitieus programma leidde. Samen met Bart Magnus zette Camille de toon voor een dag waarin diepgang en openheid hand in hand gingen, en serieuze beleidsdebatten werden gecombineerd met oprechte passie. Dankzij de technische expertise en het oog voor detail van Sebastiaan ter Burg verliep alles soepel, zowel voor het aanwezige als het online publiek.

De Europese Dag van het Publiek Domein 2026 kwam tot stand dankzij de samenwerking van talrijke organisaties, waaronder COMMUNIA, Creative Commons, Wikimedia Europe, Wikimedia Belgium, Open Nederland, Europeana, meemoo, het Vlaams Instituut voor Archieven, CREATe en Internet Archive Europe. Het resultaat liet duidelijk zien wat mogelijk is wanneer ecosystemen de krachten bundelen.

Belangrijke ideeën die weerklank vonden

In plenaire sessies, panels, presentaties en workshops klonk één boodschap luid en duidelijk: het publieke domein is veel meer dan alleen een bron voor artistiek hergebruik.

In haar inspirerende bijdrage herinnerde Brigitte Vézina (Creative Commons) ons eraan dat het beschermen van toegang tot en hergebruik van het publieke domein essentieel is voor een gezonder, gelukkiger en rijker leven. Het publieke domein is, zo stelde zij, een fundamenteel principe van het auteursrecht, niet alleen een technische categorie, maar een randvoorwaarde voor creativiteit, wetenschappelijk onderzoek, onderwijs, digitale gelijkheid en culturele participatie. Zij besloot met een oproep aan organisaties om de Open Heritage Statement te ondertekenen, waarvan Internet Archive Europe met trots ondertekenaar is.

Andere sessies belichtten het publieke domein vanuit historische, juridische en praktische invalshoeken: van academische reflecties over de oorsprong en afbakening ervan tot concrete voorbeelden van hoe collecties uit het publieke domein worden hergebruikt in games, mode, audiovisuele archieven en collaboratief onderzoek. De variatie aan formats, van diepgaande beleidsanalyses tot pattern-a-thons en workshops, gaf de dag een dynamisch en inclusief karakter.

Internet Archive Europe: collecties tot leven brengen

Voor Internet Archive Europe was het een groot plezier om deel te nemen aan het programma van dit jaar en het evenement te ondersteunen. Tijdens de ochtendsessie stelde ik met trots de verdere uitbouw van het werk van Internet Archive Europe voor.

Onze missie, collecties tot leven brengen, past perfect bij de geest van Public Domain Day. Of het nu gaat om behoud, tekst- en datamining voor onderzoek, gecontroleerde digitale toegang of samenwerking tussen erfgoedinstellingen: wij willen ervoor zorgen dat cultureel erfgoed op een zinvolle manier kan worden geraadpleegd, onderzocht en hergebruikt, nu en later.

Public Domain Day liet opnieuw zien waarom dit werk ertoe doet: toegang komt niet vanzelf, openheid is niet gegarandeerd en het publieke domein vraagt om actieve inzet.

In mijn presentatie stelde ik Websites van Nederland voor: een vernieuwend project dat samen met de Koninklijke Bibliotheek werd ontwikkeld en dat tientallen jaren Nederlandse webgeschiedenis toegankelijk en beleefbaar maakt voor het publiek. Door gearchiveerde websites te vertalen naar een interactieve, meeslepende ervaring laat het project zien dat webarchieven veel meer kunnen zijn dan opslagplaatsen alleen. Ik deelde ook mooi nieuws over wat er komt: na het succes in Nederland breidt het project zich nu uit naar Canada, wat laat zien hoe dit model kan meegroeien en mensen in verschillende landen kan verbinden met hun digitale verleden.

Tot slot deed ik een oproep tot actie rond de Our Future Memory-campagne. In een tijd waarin geheugeninstellingen steeds vaker digitaal opereren, is het essentieel dat zij online dezelfde rechten kunnen uitoefenen als offline: het verzamelen, bewaren, toegankelijk maken en delen van kennis in het algemeen belang.

In de namiddag stelde Bob Stein Tapestries voor: een gratis open-sourcetool die op een heel nieuwe manier laat zien hoe we digitale collecties kunnen ontdekken en delen. Met Tapestries kan echt iedereen niet-lineaire, multimodale verhalen maken die webpagina’s, PDF’s, afbeeldingen, audio, video en zelfs uitvoerbare code samenbrengen. Door gebruik te maken van collecties van Wikimedia Commons, het Internet Archive en Europeana laat Tapestries zien hoe grote digitale verzamelingen kunnen worden omgezet in toegankelijke, verkenbare verhalen.

Een ander hoogtepunt in de namiddag was de inspirerende presentatie van Björn Wijers over “Happy Accidents” met films uit het publieke domein. Met speelse en verrassende voorbeelden liet Björn zien hoe werken met publieke-domeinfilms kan leiden tot creatieve ontdekkingen die je niet vooraf kunt plannen—waar hergebruik, remix en nieuwsgierigheid elkaar tegenkomen. Zijn verhaal herinnerde ons eraan dat het publieke domein niet alleen juridisch is vastgelegd, maar ook een plek is om te experimenteren en verrast te worden, helemaal in de geest van Internet Archive Europe’s Public Domain Movie Night, waar samen kijken het begin is van gezamenlijke creativiteit.

Dankbaarheid en momentum

Bovenal draaide de Europese Dag van het Publiek Domein 2026 om mensen: de sprekers die hun expertise gul deelden, de deelnemers die scherpe vragen stelden en lang na afloop van de sessies in gesprek bleven, en de organisatoren en partners die zorgden voor een warme, open en echt gezamenlijke sfeer.

Toen we KBR verlieten en bij een drankje verder praatten, was het moeilijk om niet hoopvol te zijn. De uitdagingen rond auteursrecht, digitalisering en toegang zijn er zeker, maar dat geldt evenzeer voor de collectieve intelligentie en betrokkenheid binnen deze gemeenschap.

Laten we het publieke domein zichtbaar, beschermd en levend houden, niet alleen op die ene dag in januari, maar het hele jaar.

Bekijk de video-opnames en de foto's op Flickr.

Op 1 januari 2026 is een nieuwe reeks culturele schatten in het publieke domein beland. Om dat te vieren brengt Internet Archive Europe de sfeer van Public Domain Day naar Amsterdam met een speciale Public Domain Movie Night, en laat het de creativiteit van filmmakers van over de hele wereld zien via de Public Domain Film Remix Contest.

Public Domain Movie Night in Amsterdam

Ter gelegenheid van Public Domain Day 2026 nodigt Internet Archive Europe je uit voor een gezellige avond met film, gesprekken en ontmoetingen.

📅 Vrijdag 23 Januari 2026
🕡 18:30-21:00
📍Internet Archive Europe, Oudeschans 16, Amsterdam
👉 Registreer hier om deel te nemen

Tijdens de avond vertonen we een selectie van winnende en genomineerde films uit de Public Domain Film Remix Contest van Internet Archive, bekijken we een volledige, pas in het publieke domein terechtgekomen film, genieten we van popcorn en vieren we wat er mogelijk wordt wanneer cultuur terugkeert naar de commons. Het evenement is opgezet als een ontspannen bijeenkomst voor de gemeenschap en staat open voor iedereen die nieuwsgierig is naar film, archieven, remixcultuur of het publieke domein.

Of je nu filmmaker, onderzoeker, kunstenaar, bibliothecaris, student bent of simpelweg een liefhebber van cinema, deze avond is een kans om te zien hoe historische werken kunnen uitgroeien tot iets compleet nieuws.

Waarom het publieke domein belangrijk is

Elk jaar herinnert Public Domain Day ons eraan dat auteursrecht niet voor eeuwig duurt. Wanneer werken in het publieke domein komen, worden ze deel van ons gedeelde culturele erfgoed, beschikbaar voor onderwijs, preservatie, creativiteit en innovatie.

De lichting van 2026 is bijzonder inspirerend. Iconische films, muziek, literatuur en personages uit het begin van de twintigste eeuw zijn nu vrij beschikbaar en klaar om nieuwe generaties te inspireren. Detectives, jazz, vroege animatie en klassieke cinema spelen dit jaar een hoofdrol en laten zien hoe het publieke domein zorgt voor culturele continuïteit en creatieve experimenten.

De Public Domain Film Remix Contest: geschiedenis als basis voor nieuwe cinema

Centraal in deze viering staat de Public Domain Film Remix Contest van het Internet Archive: een jaarlijkse uitnodiging aan makers van alle niveaus om te experimenteren met film en audiovisueel materiaal uit het publieke domein.

De wedstrijd draait niet om technische perfectie—maar om nieuwsgierigheid, spel en ontdekking. Door archiefmateriaal te remixen laten deelnemers zien hoe oudere werken in een moderne context nieuw leven en betekenis krijgen.

Van online wedstrijd naar een lokale viering

Hoewel de Film Remix Contest een wereldwijd initiatief is, brengt de Public Domain Movie Night in Amsterdam de viering dichter bij huis. Door de winnende films ter plekke te vertonen, creëert Internet Archive Europe een ontmoetingsplek waar digitale cultuur, archieven en lokale communities elkaar ontmoeten.

De avond weerspiegelt de bredere missie van Internet Archive Europe: universele toegang tot alle kennis. Ze laat zien dat archieven geen statische bewaarplaatsen zijn, maar dynamische bronnen die mensen uitnodigen om mee te doen, opnieuw te kijken en er plezier aan te beleven.

We verwachten je

• 🎬 Kom bekroonde public-domain-remixes kijken op het grote scherm
• 🍿 Ontmoet andere cultuurliefhebbers en makers
• 🌍 Vier het publieke domein als een levend, gedeeld cultureel goed

Registratie is vereist en het aantal plaatsen is beperkt. Je kunt je inschrijven via de officiële Luma-pagina: https://luma.com/bmdhs6n2. We kijken ernaar uit je in Amsterdam te verwelkomen voor een avond in het teken van film, creativiteit en de blijvende kracht van het publieke domein.

Want wanneer cultuur tot het gemeengoed gaat behoren, kan iedereen creëren.