Ontdek de rijkdom van cultuur en technologie

Wikipedia bestaat dit jaar 25 jaar, en ter ere daarvan vond Wikimania plaats in Parijs . Van 21 tot en met 25 juli kwamen meer dan 1.200 Wikimedianen fysiek bijeen, terwijl er 2.000 online deelnamen, onder het thema Liberté, Équité, Fiabilité (Vrijheid, Gelijkheid, Betrouwbaarheid) om te bespreken hoe de vrije encyclopedie betrouwbaar blijft in het tijdperk van AI. Internet Archive Europe (IAE) kwam met een praktisch antwoord.

Bronvermeldingen in het archief: bewijskracht, op grote schaal

Woensdagochtend presenteerden IAE-programmamanager Beatrice Murch en hoofd AI Daniel Erasmus 'Archive Citation Sources & Claims’, een bèta-tool die is gebaseerd op een eenvoudige constatering: van de ongeveer 100 miljoen uitgaande links op Wikipedia verwijst slechts een fractie naar wetenschappelijke literatuur. Het ‘Turn All References Blue’ project fixed millions of broken links. Archive Sources asks the next question: can we help editors plug the holes in their citations — making published research more reliable, one missing source at a time.

De cijfers achter deze tool zijn indrukwekkend. De tool indexeert 43,9 miljoen open access-wetenschappelijke artikelen van scholar.archive.org, onderverdeeld in 237 miljoen passages, waaruit ongeveer 1 miljard mogelijke beweringen worden geëxtraheerd die redacteuren aan Wikipedia zouden kunnen toevoegen. Plak een willekeurige alinea uit Wikipedia in het systeem, en het haalt binnen twee seconden relevante wetenschappelijke passages op. Vervolgens besteedt het ongeveer een halve minuut aan het koppelen van specifieke beweringen aan specifiek bewijsmateriaal, met een toelichting bij elke koppeling.

De cruciale ontwerpkeuze is waar het systeem naar zoekt. "We zijn niet echt geïnteresseerd in overlappende onderwerpen," vertelde Erasmus aan de aanwezigen. "We zijn geïnteresseerd in bewijskrachtige ondersteuning." Een standaardzoekopdracht vindt artikelen over hetzelfde onderwerp. Archive Sources vindt passages die bevestigen, tegenspreken of actualiseren wat er daadwerkelijk in een Wikipedia-paragraaf staat. Door de zoekpijplijn voor die taak te verfijnen, steeg de nauwkeurigheid van 0,68 naar 0,92 op de benchmarks van het team. In een concreet voorbeeld signaleerde de tool een bewering op Wikipedia dat twee monoklonale antilichamen waren goedgekeurd voor de behandeling van de ziekte van Alzheimer, en verwees de tool naar een artikel waarin een derde antilichaam werd genoemd.

De workshop maakte de belofte van Erasmus waar om „het werk in de workshop te brengen”. De deelnemers testten de tool live, en twee van hen plakten uit eigen beweging artikelen uit de Franse en Spaanse Wikipedia erin. De tool kon beide aan, een veelbelovend teken voor een tool die tot nu toe alleen op het Engels was getest. Net zo belangrijk is dat de hele pijplijn draait op infrastructuur in Europa, die door het team zelf wordt beheerd, zonder dat men afhankelijk is van externe modelaanbieders.

De vragen uit de zaal gingen meteen over de kern van de zaak: hoe moeten voorgestelde citaten de redacteuren bereiken? Via overlegpagina’s, een aparte tool of integratie in bestaande werkprocessen? Die beslissingen liggen bij de gemeenschap, en IAE luistert mee. Een deelnemer die zich bezighoudt met het erfgoed op het gebied van biodiversiteit vroeg of er nog andere collecties konden worden toegevoegd. Het antwoord was een enthousiaste 'ja'.

Mark Graham, de man met vele optredens

Brewster Kahle, de oprichter van het Internet Archive, kon niet naar Parijs komen, maar het Archive werd uitstekend vertegenwoordigd door Mark Graham, directeur van de Wayback Machine – die overal tegelijk leek te zijn – en door verschillende leden van het Wayback-team. Op donderdag nam Mark deel aan het panel “Collateral Damage? Human Creativity and Interaction in the AI Crawling Era” samen met Anna Tumadóttir, CEO van Creative Commons, waarbij hij uitlegde hoe het Internet Archive samenwerkt met nieuwsorganisaties aan alternatieven voor het blokkeren van de Wayback Machine, zoals het beperken van het aantal verzoeken en toegang met een beperkt doel. Op vrijdag keerde hij terug voor de sessie "Bridging Institutions, Wikidata, and Generative AI: From Data Silos to Shared Infrastructure”, waarin werd besproken hoe geheugeninstellingen en AI-systemen infrastructuur kunnen delen in plaats van erom te concurreren.

Mark bracht ook iets gloednieuws mee naar Parijs voor de Preconference: Wayback Machine Labs, een experimentele speeltuin waaraan hij pas enkele weken voor de conferentie zelf was begonnen. De Labs bevatten nu al meer dan een dozijn werkende prototypes die zijn gebouwd op basis van de Wayback Machine, met bijdragen van het Wayback Machine-team en het GDELT-project. Daaronder vallen: Perspectives, een manier om te onderzoeken hoe de media verslag doen van een gezocht onderwerp; FiveThirtyEightIndex, een index van meer dan 38.000 artikelen, datasets en podcasts van FiveThirtyEight die bewaard zijn gebleven nadat Disney de site had verwijderd, en What Changed, een tool die webpagina’s van de overheid opspoort die offline zijn gehaald of stilletjes zijn aangepast. Zijn uitnodiging aan de gemeenschap is open: kom mee spelen!

Wiki Fringe: de open deur

De tickets voor fysieke deelname aan Wikimania waren al ruim voor juli uitverkocht, en door een nieuwe registratieprocedure waren ze nog moeilijker te bemachtigen. De Wiki Fringe, een onafhankelijk, zorgvuldig samengesteld nevenevenement dat parallel aan de conferentie plaatsvond, bood alle anderen een toegangsmogelijkheid: een ruimte voor discussies, demo’s en experimenten waar Wikimedianen en de bredere open-kennisgemeenschap ideeën konden uitwisselen zonder officiële badge. Dit soort initiatieven houden de beweging open en toegankelijk, en dat is belangrijk. Vrije kennis is nooit een project geweest dat alleen op uitnodiging toegankelijk was.

Eén missie, vele tijdzones

Naast de sessies en het netwerken deed Wikimania iets wat geen enkel videogesprek kan: het bracht medewerkers van het Internet Archive uit de hele wereld en vrienden van organisaties met een vergelijkbare missie binnen de beweging voor vrije kennis tegelijkertijd in één ruimte bijeen. Collega’s die doorgaans een oceaan van elkaar gescheiden werken, wisselden ervaringen uit bij een kopje koffie, in de gangen en tot laat in de Parijse avonden. Het maken van de groepsfoto vergde bijna net zoveel coördinatie als een conferentiesessie. Het blijkt dat archivarissen gemakkelijker rond een idee bij elkaar te brengen zijn dan rond een camera. Maar als je naar de stralende gezichten kijkt, was het elke minuut de moeite waard.

Vorige week kwamen in een eeuwenoud bos, op een uur rijden van Berlijn, meer dan 500 bouwers, onderzoekers, archivarissen en kunstenaars bijeen om op honderd verschillende manieren dezelfde vraag te stellen: hoe bouwen we een web dat niet kan worden uitgeschakeld, verkocht of gesloten? Internet Archive Europe heeft geholpen om dit evenement mogelijk te maken.

Tien jaar later, voor het eerst in Europa

Voor het eerst in zijn tienjarige geschiedenis verliet DWeb Camp de redwoods van Noord-Californië. Dit jaar vond het plaats in Alte Hölleeen voormalig recreatieterrein van de Stasi waar nu een collectivistische gemeenschap woont, gelegen op 100.000 vierkante meter bos en weideland in Brandenburg. Het evenement wordt dit jaar gezamenlijk georganiseerd door het Internet Archive, het Department of Decentralization en IAE. Daarom hebben onze medeoprichter Julien Masanès en onze programmamanager Beatrice Murch de week daar doorgebracht in plaats van er achteraf alleen maar over te lezen.

Deze stap was van groot belang. Hoewel de eerste Dweb Summit al in 2016 plaatsvond, ging DWeb Camp pas in 2019 van start op een verlaten champignonkwekerij ten zuiden van San Francisco, toen Brewster Kahle, de oprichter van het Internet Archive, de creatieve geest van Burning Man en de hacktivistische energie van het Chaos Communication Camp samenbracht. Tien jaar later stak diezelfde geest de oceaan over om dichter bij de beleidsmakers, onderzoekers en instellingen te komen waarmee het IAE dagelijks samenwerkt.

Dit alles zou niet mogelijk zijn zonder iemand die tussendoor, tussen de bijeenkomsten door, de draad erin houdt. Wendy Hanamura vormt sinds 2016 de bindende schakel binnen DWeb: ze brengt de ontwikkelaars, financiers en beleidsmakers die verspreid zijn over de hele beweging met elkaar in contact en zorgt ervoor dat de dialoog over gedeelde waarden, markten en technische standaarden het hele jaar door op gang blijft. Haar pleidooi voor de beweging is altijd duidelijk geweest: een gedecentraliseerd web moet ruimte bieden aan veel verschillende projecten die naast elkaar kunnen floreren, in plaats van iedereen naar één dominant platform te leiden. Dit komt dichter in de buurt van hoe het web oorspronkelijk bedoeld was, voordat het geconsolideerd raakte. Dit komt tot uiting in de manier waarop DWeb Camp wordt georganiseerd. Deelnemers die over de Berlijnse editie schreven, waren er snel bij om haar en het bredere DWeb-team te prijzen voor het tot stand brengen van de verhuizing naar Europa.

Negen nummers, één richting

Het thema van dit jaar, ‘Root Systems’, was meer dan alleen een mooie metafoor. Myceliumnetwerken hebben geen centrum en vragen geen toestemming. Ze delen middelen op basis van peer-to-peer, en ze blijven bestaan zelfs als er een enkele boom omvalt. Dat is het model waar DWeb Camp naar streeft: protocollen in plaats van platforms, infrastructuur die niet door één enkele speler kan worden ontmanteld, hoe machtig die ook is.

Gedurende vijf dagen vond het programma plaats in negen thematische tracks: Anti-Authoritarian Stack, Cultivating Tech for Food Sovereignty, Decentralized Design, Decentralized Hardware and Local Community Networks, Open Social Web, Peer-to-Peer and Local-First, Public AI, Solidarity Tech en Sustaining Infrastructure, verspreid over meer dan een dozijn podia, tenten en workshopruimtes. Het volledige programma liep van ochtendyoga tot kampvuren tot middernacht, met sessies over mesh-netwerken en coöperatief bestuur naast een poppenoptocht voor kinderen en een talentenjacht op het kamp.

Houd het internet open

Brewster Kahle opende het kamp met een toespraak die de toon zette voor de vijf dagen die volgden, en sloot af met een zin die bij iedereen die hem hoorde is blijven hangen: „Laten we een gedecentraliseerd web bouwen en het web open houden.” Het is een eenvoudige opdracht met een scherpe ondertoon. Open toegang tot kennis is geen toestand waarin het web vanzelf terechtkomt. Het moet worden opgebouwd, verdedigd en vastgelegd voordat iemand anders het afsluit.

Een van de meest besproken momenten van de week had niets met dia’s te maken. Deelnemer Andre Kudra vertelde dat hij met Bruce Baumgart, de bouwer van de oorspronkelijke „Petabyte Box” van het Internet Archive, een lang gesprek had gevoerd over bewustzijn en de vraag of machines dat ooit zouden kunnen bezitten. Voor Kudra maakten dit soort gesprekken duidelijk waarom de kampformule beter werkt dan een gewone conferentie: zodra mensen dagenlang samen eten en in tenten slapen, raakt het oppervlakkige geklets snel uitgeput en beginnen de echte gesprekken.

Die gesprekken mondden al snel uit in constructieve brainstormsessies over Kahles eigen project OnionPress. Het project combineert een vertrouwd WordPress-dashboard met een vast Tor-adres en automatische back-ups via de Wayback Machine, en het wekte tijdens het kamp oprechte belangstelling: mensen vroegen bijna net zo vaak hoe ze mee konden doen als hoe het precies werkte. Het staat nog in de kinderschoenen en is hier en daar nog wat ruw, maar het werkt, en het zegt iets over de sfeer bij Alte Hölle dat een tool die precies rond deze instructie is gebouwd, zo’n enthousiast publiek heeft gevonden. 

Geen ego's, alleen wortels

Julien kwam terug van Alte Hölle en was onder de indruk van iets wat moeilijker in een sessietitel te vatten is: de sfeer. Waar hij ook kwam en met wie hij ook sprak, kwam steeds hetzelfde naar voren. Mensen waren vriendelijk, namen ruim de tijd voor hem en waren volledig gericht op het oplossen van echte problemen ten behoeve van het algemeen belang. Geen ego’s, geen machtsstrijd, geen kliekjes. Gewoon een paar honderd mensen die dezelfde kant op keken en samen uitzochten hoe ze daar konden komen.

Dat kwam ook in de kleinere sessies naar voren. Bart Delrue, die elektronica en ICT doceert aan Odisee, organiseerde een toegankelijkheidsworkshop waarin de theorie werd overgeslagen ten gunste van een praktische beoordeling van echte projecten die mensen hadden meegebracht, en hield een lezing over RSS als, in zijn woorden, het oorspronkelijke, eenvoudige en veerkrachtige wortelstelsel. Elders leidde de Platoniq Foundation een meeslepend rollenspel over de vraag wie er zeggenschap heeft over democratische technologie en wie deze financiert, en nam ze deel aan een panel over ‘Sustaining Infrastructure’ samen met Matthias Kirschner van de Free Software Foundation Europe en Liz Barry van Metagov, waarin werd besproken hoe door de gemeenschap beheerde infrastructuur in stand kan worden gehouden zodra de aanvankelijke opwinding is weggeëbd. Het was allemaal niet al te serieus. Tijdens een avondsessie, met als uitgangspunt een voorraad glow-in-the-dark-verf, flip-overs en een Fediverse-cape, stroomde de Social Web-tent vol met deelnemers die buttons maakten en dansten op muziek van Lily Allen.

Coalities rond decentralisatie en digitale rechten vallen vaak uiteen langs precies dezelfde scheidslijnen die het DWeb Camp juist heeft weten te vermijden: concurrerende standaarden, concurrerende financieringsbronnen en concurrerende claims over wie er als eerste was. Deze coalitie heeft iets opgebouwd dat duurzamer is dan welk afzonderlijk protocol dan ook: een werkcultuur waarin samenwerking als de norm wordt beschouwd.

AI als basis, geen bedreiging

Tijdens de sessies in het Public AI-programma van het kamp werd kunstmatige intelligentie benaderd als een instrument dat een meer gedecentraliseerd web in het algemeen belang zou kunnen versnellen: taalmodellen ontwikkeld voor gemeenschappen met weinig bestaande infrastructuur, openbaar toegankelijke AI-projecten die in alle openheid worden ontworpen, en instrumenten voor natuurbehoud en landbouw die zijn gebaseerd op gedeelde, niet-propriëtaire gegevens. Een demonstratie van het BetterEdge Sovereignty Anchor, een benadering op basis van vertrouwelijke computing waarmee servers buiten traditionele datacenters kunnen worden geëxploiteerd, oogstte lof van zowel Kahle als Baumgart. Op deze manier zorgt AI ervoor dat capaciteit naar buiten wordt verspreid in plaats van in steeds minder handen te worden geconcentreerd: het is een extra steunpilaar in het systeem in plaats van een nieuwe centraliserende kracht.

Waarom dit ook het werk van IAE is

Alles waar Root Systems voor staat, sluit nauw aan bij wat Internet Archive Europe in Brussel en Amsterdam nastreeft: geheugeninstellingen die op hun eigen voorwaarden kunnen verzamelen, bewaren en toegang verlenen, in plaats van volgens de voorwaarden die worden opgelegd door het platform dat toevallig in dit decennium de gegevens in bezit heeft. Een gedecentraliseerd web en een wettelijk beschermd recht op digitaal geheugen zijn twee wegen die naar hetzelfde doel leiden. We moedigen u daarom aan om de ‘Our Future Memory’-verklaring te ondertekenen, die tot doel heeft beleidsmakers in de juiste richting te sturen. 

Wat DWeb betreft: dit netwerk draait op vrijwilligers en een gemeenschap die jaar na jaar weer van zich laat horen. In de toekomst zullen de nodes zich verder blijven verspreiden en we zijn van plan om een DWeb-node in Amsterdam op te zetten. Neem daarom contact op via office@internetarchive.eu. Meer in het algemeen: als je wilt helpen om Root Systems als beweging te laten groeien, bekijk dan de DWeb Principes en gebruik het DWeb-contactformulier.

Photo credit: Anton Tal

Op 9 juni kwamen meer dan 30 onafhankelijke AI-onderzoekers uit de hele wereld bijeen in het hoofdkantoor van Internet Archive Europe in Amsterdam om het door het Inclusive AI Lab georganiseerde Data Care Festival te openen en te praten over de rol van archieven bij het ondersteunen van cultuur en samenleving.

Het debat had bijna niet plaatsgevonden zoals gepland. Op 9 juni opende Internet Archive Europe (IAE) zijn ruimte in Amsterdam voor de Fellows Soirée van het Data CARE Festival, een vierdaags evenement georganiseerd door het Inclusive AI Lab. De aangekondigde moderator, Kirthi Jayakumar, was not able to travel to the Netherlands because of a technical error in the passport. One of the listed panelists, Franklin Ozekhome, popcultuurarchitect en oprichter van Pop Culture Varsity, die vanuit Nigeria was gekomen, stuitte eveneens op toegangsbarrières en kon die avond niet aanwezig zijn. Prof. Payal Arora, oprichter van het Inclusive AI Lab, die inviel als moderator, verwoordde het duidelijk: een indringende herinnering aan wie er aan het woord mag komen, en welk soort paspoort bepalend is voor de toegang tot juist die gesprekken over macht en kennis die die avond zouden plaatsvinden. 

Het Data CARE Festival

Het thema van het festival, „Reclaiming Techno-Optimism: Building for Context. Culture. Community”, sluit aan bij de kernactiviteiten van het Inclusive AI Lab, dat door prof. Arora aan de Universiteit Utrecht is opgericht. Het lab biedt een platform aan onderzoekers, praktijkmensen en maatschappelijke leiders uit zowel het Zuiden als het Noorden van de wereld, die zich bezighouden met de concrete voorwaarden waaronder AI gemeenschappen kan dienen in plaats van ze uit te buiten. 

Wanneer Archieven Van Zich Laten Horen

Het avondpanel, getiteld “When Archives Speak Back: Power, Data, and AI Storytelling”, bracht IAE-programmamanager Beatrice Murch samen met; Dr. Jaswina Elahi, universitair docent aan de Universiteit Utrecht en hoofdonderzoeker op het gebied van erfgoedopbouw binnen postkoloniale migrantengemeenschappen in Nederland; Vincenzo Scagliarini, hoofd onderzoek bij Logotel en redacteur van het project Weconomy over de deeleconomie (Italië); en Chux Daniels, die leiding geeft aan transformatieve innovatieprogramma’s in heel Afrika. Rana Kuseyri, onderzoeker op het gebied van verantwoorde AI bij het Inclusive AI Lab, had de avond geopend door de kern van het festival te schetsen: niet optimisme als gemoedstoestand, maar hoop als morele plicht.

Het gesprek dat daarop volgde, was gebaseerd op levens, niet op abstracties. Elahi, wiens onderzoek het erfgoed van postkoloniale migrantengemeenschappen in Nederland in kaart brengt, verruimde de definitie van wat als cultuur geldt. Ze groeide op als Surinaams-Hindustani in Nederland en beschreef een jeugd die werd gevormd door Bollywoodfilms, Surinaams-Hindustani-radio en een steeds terugkerende vraag: maar waar kom je eigenlijk vandaan? In haar proefschrift onderzocht ze hoe digitale platforms Hindustaanse gemeenschappen in Nederland in staat stelden een culturele identiteit op te bouwen en uit te dragen — een onderzoek dat al in een vroeg stadium werd bekeken vanuit de veronderstelling dat jonge internetgebruikers uit etnische minderheden het risico zouden lopen te radicaliseren. Uit het onderzoek bleek echter dat zij het internet juist gebruikten om zich verbonden te voelen met hun gemeenschappen, hun thuislanden en hun cultuur.

Dat onderscheid is van belang voor wat archieven wel en niet vastleggen. Elahi was daar heel duidelijk over: erfgoed is geen gebouw of monument. Het is een lied dat alleen bestaat in relatie tot een ander. Het is de manier waarop een grootmoeder kookt, die haar kleinkinderen weliswaar kunnen proberen te leren, maar die ze altijd op een andere manier zullen uitvoeren. The body carries heritage and passes it on. The recipes communities are writing down now, the YouTube searches for ingredients that are no longer available, the heritage books being compiled: these are not the heritage itself, but they are activating something that might otherwise be lost. Data alone is not heritage. But in the right hands, it can give communities a voice they were never offered elsewhere.

Scagliarini gaf een ander voorbeeld: een team van vijf ingenieurs uit verschillende landen, die voor Cisco werkten aan een creatief project dat uiteindelijk op de Biënnale van Venetië terechtkwam. Tot het team behoorde een ontwerper die niet kon programmeren. Vanuit een traditioneel zakelijk perspectief was dat een probleem. Wat er in werkelijkheid gebeurde, was dat zij en de ingenieurs een maand lang met elkaar in gesprek waren voordat de eerste GitHub-push plaatsvond, en dat ze daaruit kwam met de kennis van een nieuwe taal – niet om haar eigen werkwijze te vervangen, maar om gezamenlijke kennis op te bouwen. Data, zo betoogde Scagliarini, is iets levends: het kan altijd worden opgesplitst, herschikt en opnieuw onder de loep worden genomen, zelfs over de eeuwen heen. Het is onze verantwoordelijkheid om het steeds opnieuw te herschrijven, en geen enkele versie van het archief als vaststaand te beschouwen.

Daniels bracht dit op een ander niveau in kaart. De groeiende wereldwijde aanwezigheid van Afrobeats – met als leuk detail dat er bij zijn laatste aankomst op Schiphol Nigeriaanse muziek te horen was – is een teken van cultureel zelfvertrouwen dat nog niet tot uiting komt in de statistieken over tech-bestuur. 85 procent van de wereldbevolking leeft in een omgeving waar de belangrijkste beslissingen op techgebied zonder hun inbreng worden genomen. Dat de Britse premier met Apple en Google om de tafel zit om het beleid rond kunstmatige intelligentie vorm te geven, is niet hetzelfde als dat de gemeenschappen in Kenia – een van de grootste gebruikersgroepen van sociale media ter wereld – enige zeggenschap hebben over hoe die systemen werken. Diezelfde asymmetrie geldt ook voor kennisontwikkeling in bredere zin: innovatie op het gebied van landbouw, financiën en mobiliteit wordt in het Zuiden aangestuurd door mensen die niet gebukt gaan onder de infrastructurele beperkingen die het Noorden vasthouden aan verouderde modellen. M-PESA bestaat juist omdat banken zich niet op het platteland wilden vestigen. Het meest interessante werk op het gebied van AI vindt wellicht plaats op plekken waar de dominante platforms niet naar kijken.

Beatrice bracht dit in verband met de praktische betekenis van het doel waarvoor IAE en het Internet Archive zijn opgericht. De waarheid, zo zei ze, raakt versnipperd. De taak van het archief – namelijk vaststellen wat er op een bepaald moment is gezegd en wat er is gebeurd – wordt des te belangrijker naarmate die versnippering toeneemt. „Democracy’s Library”, het project van het Internet Archive om door de overheid gefinancierde openbare informatie te verzamelen en vrij toegankelijk te maken, is een concreet antwoord hierop. Daarnaast komt het werk neer op keuzes die onder druk van beperkingen worden gemaakt: je kunt niet alles archiveren. Het leidende principe is om perfectie niet de vijand van voltooiing te laten zijn, en eerlijk te zijn over de uitdagingen, die reëel zijn: rechtszaken, de stijgende opslagkosten, wettelijke kaders die per EU-lidstaat verschillen, en journalistieke organisaties die de toegang tot de Wayback Machine beperken. Dertig jaar later bestaat het Internet Archive nog steeds, en gaat het nog steeds door.

Waarom IAE Het Inclusive AI Lab Ondersteunt

IAE is partner van het Data CARE Festival omdat de vragen die daar aan de orde komen, ook de vragen zijn die wij ons stellen. Wie heeft zeggenschap over de gegevens? Wat wordt bewaard en wat gaat verloren? Wanneer AI wordt getraind op basis van cultureel erfgoed, wiens erfgoed telt dan mee? Deze vragen bepalen wat bibliotheken, archieven en geheugeninstellingen kunnen doen, en waar gemeenschappen toegang toe hebben en waarop ze kunnen voortbouwen. Het panelgesprek op 9 juni was onder andere een bewijs dat deze vragen niet louter retorisch zijn. Twee van de mensen die eigenlijk in de zaal hadden moeten zitten, konden er niet bij zijn vanwege hun nationaliteit. Dat is de context waarin geheugeninstellingen opereren, en de context waarin inclusieve AI moet worden ontwikkeld. En dit is wat bepalend is voor hoe ons begrip van het verleden er in de toekomst uit zal zien.