Rechten op papier zijn niet genoeg: onze bijdrage aan de herziening van het auteursrecht in de EU
Een uitzondering op het auteursrecht waarvan je geen gebruik kunt maken, is eigenlijk geen uitzondering.
Dat idee loopt als een rode draad door de bijdrage die Internet Archive Europe (IAE) deze maand bij de Europese Commissie heeft ingediend. Op 25 juni hebben we gereageerd op de oproep van de Commissie tot het indienen van bewijsmateriaal over auteursrecht, de herziening die bepalend zal zijn voor wat gebruikers, bibliotheken, archieven en musea in heel Europa de komende jaren met digitaal materiaal mogen doen.
De Commissie heeft om input gevraagd op vier gebieden. We hebben op elk daarvan gereageerd en hebben daar nog een punt aan toegevoegd dat in de raadpleging ontbrak: de basisrechten die geheugeninstellingen nodig hebben om hun werk online te kunnen doen. Dit is wat we hen hebben laten weten.
Bescherm Het Behoudswerk Dat de Wet nu al Toestaat
De Europese wetgeving staat bibliotheken, archieven en onderzoeksinstellingen nu al toe om tekst en gegevens te analyseren, onder meer voor het trainen van AI-modellen, wanneer dit gebeurt met het oog op behoud of onderzoek. De wetgevers hebben er bewust voor gekozen om dat werk van algemeen belang te beschermen, zonder rechthebbenden hierover een vetorecht te geven.
Die bescherming wordt stilletjes tenietgedaan. Grote rechthebbenden passen nu over de hele linie algemene uitsluitingsclausules toe, die oorspronkelijk bedoeld waren voor commerciële AI. Ze maken geen onderscheid tussen een bedrijf dat een product traint en een archief dat documenten bewaart, en blokkeren zo juist het bewaarwerk dat de wet juist beoogde te beschermen.
We hebben de Commissie gevraagd te bevestigen wat de richtlijn al inhoudt: een opt-out die bedoeld is voor commercieel gebruik mag geen voorrang hebben boven de rechten van instellingen voor cultureel erfgoed op het gebied van behoud en onderzoek.
Piraterij Aanpakken Zonder het Open Web te Ondermijnen
Piraterij van live-evenementen is een reëel probleem. Maar de oplossing waar sommige regeringen voor hebben gekozen, richt meer schade aan dan het probleem dat ze beoogt op te lossen.
We hebben twee voorbeelden genoemd. Het Italiaanse „Piracy Shield“ blokkeert inhoud op zo’n hardhandige manier dat de Commissie zelf in 2025 een brief aan Rome heeft gestuurd, waarin zij oordeelde dat het systeem in strijd was met de grondrechten. In Spanje hebben rechtbanken VPN-aanbieders opgedragen de toegang te blokkeren in procedures waarin die aanbieders geen kans kregen om zich te verdedigen, waardoor ook gewone websites in het net verstrikt raken.
Dit zijn handhavingsinstrumenten die zijn ontwikkeld voor commerciële piraten, die worden ingezet zonder deugdelijke gerechtelijke toezicht, en de schade komt terecht bij mensen en diensten die niets verkeerds hebben gedaan. We hebben de Commissie gevraagd om die schade in kaart te brengen alvorens verdere wetgeving vast te stellen, en om het blokkeren van live-evenementen op algemene, niet-commerciële websites uit te sluiten.
Eén Uitzondering in het Onderzoek, Niet Zevenentwintig
Op dit moment is de onderzoeksuitzondering van de EU facultatief. De lidstaten hebben deze op verschillende manieren geïmplementeerd, waardoor onderzoekers te maken hebben met 27 uiteenlopende juridische kaders en daadwerkelijke belemmeringen voor grensoverschrijdend werken. Door de overheid gefinancierd onderzoek komt vaak terecht achter dezelfde betaalmuur die het publiek juist al heeft betaald om te omzeilen.
Wij hebben gepleit voor één enkele, verplichte uitzondering voor onderzoek in de hele EU, en voor het recht van onderzoekers om met overheidsmiddelen gefinancierd werk direct na publicatie vrij toegankelijk te maken, zonder embargo. Contracten en technische blokkades mogen hier geen voorrang op krijgen.
De Vier Rechten Die Elke Instelling Voor het Bewaren van Herinneringen Nodig Heeft
De vier vragen van de raadpleging gaan voorbij aan een groter geheel. De Our Future Memory statement, die inmiddels door meer dan zeventig organisaties is ondertekend, waaronder de Internationale Federatie van Bibliotheekverenigingen en -instellingen (IFLA) en de Internationale Archiefraad (ICA), somt vier rechten op die bibliotheken, archieven en musea in de digitale wereld nodig hebben: het verzamelen, het bewaren, het verlenen van toegang en het grensoverschrijdend samenwerken. De huidige wetgeving schiet op alle vier de punten tekort.
Verzamelen. Er bestaat geen EU-regel die het verplicht stelt om digitaal gecreëerd en op het internet gepubliceerd materiaal in bewaring te geven. Journalistiek, overheidsdocumenten en cultuur die uitsluitend online bestaan, verdwijnen volledig uit het gepubliceerde archief. We hebben gevraagd om een gemeenschappelijke basisnorm voor de wettelijke deponering van digitaal materiaal.
Bewaren. Volgens de huidige wetgeving mogen instellingen werken alleen voor bewaringsdoeleinden kopiëren als die werken al deel uitmaken van hun permanente collectie. Het grootste deel van het open web en de meeste gelicentieerde inhoud valt hierbuiten. We noemden dit het ‘zwarte gat van de 21e eeuw’: materiaal dat vandaag bestaat en morgen verdwenen zal zijn, omdat niemand het wettelijke recht heeft om het te bewaren.
Zorg voor toegang. Twee verouderde regels staan dit in de weg. De ene regel geldt voor werken die niet langer in de handel verkrijgbaar zijn; het verkrijgen van een licentie kan twee tot vier jaar duren – als het al lukt – waardoor een eeuw aan uitverkochte cultuur in het ongewisse blijft. De andere regel koppelt de toegang tot bibliotheken nog steeds aan fysieke terminals ter plaatse, zonder mogelijkheid tot beveiligde toegang op afstand voor lezers die niet kunnen reizen. Beide regels moeten worden aangepast.
Samenwerken. Bibliotheken kunnen op papier grensoverschrijdend documenten aan elkaar uitlenen, maar niet in digitale vorm. Een onderzoeker die niet kan reizen, heeft geen legale manier om een digitaal exemplaar te verkrijgen. We hebben gevraagd om een duidelijke grensoverschrijdende uitzondering voor de levering van digitale documenten tussen onderzoeks- en bibliotheekinstellingen.
De kloof die we willen dichten
Op al deze gebieden doet zich hetzelfde patroon voor. Er zijn weliswaar uitzonderingen in de wet, maar technische beveiligingen, eenzijdige contracten en de angst om fouten te maken weerhouden instellingen ervan om hiervan gebruik te maken. Geconfronteerd met juridische risico’s houden bibliothecarissen en archivarissen zich terughoudend, en rechten die op papier solide lijken, verdwijnen stilletjes.
De Commissie heeft een reële kans om de kloof te dichten tussen wat de wet zegt dat geheugeninstellingen mogen doen en wat ze in de praktijk dagelijks daadwerkelijk kunnen doen. We zullen dit standpunt blijven verdedigen naarmate de herziening vordert.
Lees onze volledige bijdrage hier en laat de stem van uw organisatie horen bij Our Future Memory op ourfuturememory.org.