Op 9 juni kwamen meer dan 30 onafhankelijke AI-onderzoekers uit de hele wereld bijeen in het hoofdkantoor van Internet Archive Europe in Amsterdam om het door het Inclusive AI Lab georganiseerde Data Care Festival te openen en te praten over de rol van archieven bij het ondersteunen van cultuur en samenleving.
Het debat had bijna niet plaatsgevonden zoals gepland. Op 9 juni opende Internet Archive Europe (IAE) zijn ruimte in Amsterdam voor de Fellows Soirée van het Data CARE Festival, een vierdaags evenement georganiseerd door het Inclusive AI Lab. De aangekondigde moderator, Kirthi Jayakumar, werd de toegang tot Nederland geweigerd ondanks het feit dat hij in het bezit was van een geldig visum, en werd teruggestuurd nog voordat hij het evenement bereikte. Een van de panelleden, Franklin Ozekhome, popcultuurarchitect en oprichter van Pop Culture Varsity, die vanuit Nigeria was gekomen, stuitte eveneens op toegangsbarrières en kon die avond niet aanwezig zijn. Prof. Payal Arora, oprichter van het Inclusive AI Lab, die inviel als moderator, verwoordde het duidelijk: een indringende herinnering aan wie er aan het woord mag komen, en welk soort paspoort bepalend is voor de toegang tot juist die gesprekken over macht en kennis die die avond zouden plaatsvinden.
Het Data CARE Festival
Het thema van het festival, „Reclaiming Techno-Optimism: Building for Context. Culture. Community”, sluit aan bij de kernactiviteiten van het Inclusive AI Lab, dat door prof. Arora aan de Universiteit Utrecht is opgericht. Het lab biedt een platform aan onderzoekers, praktijkmensen en maatschappelijke leiders uit zowel het Zuiden als het Noorden van de wereld, die zich bezighouden met de concrete voorwaarden waaronder AI gemeenschappen kan dienen in plaats van ze uit te buiten.
Wanneer Archieven Van Zich Laten Horen
Het avondpanel, getiteld “When Archives Speak Back: Power, Data, and AI Storytelling”, bracht IAE-programmamanager Beatrice Murch samen met; Dr. Jaswina Elahi, universitair docent aan de Universiteit Utrecht en hoofdonderzoeker op het gebied van erfgoedopbouw binnen postkoloniale migrantengemeenschappen in Nederland; Vincenzo Scagliarini, hoofd onderzoek bij Logotel en redacteur van het project Weconomy over de deeleconomie (Italië); en Chux Daniels, die leiding geeft aan transformatieve innovatieprogramma’s in heel Afrika. Rana Kuseyri, onderzoeker op het gebied van verantwoorde AI bij het Inclusive AI Lab, had de avond geopend door de kern van het festival te schetsen: niet optimisme als gemoedstoestand, maar hoop als morele plicht.
Het gesprek dat daarop volgde, was gebaseerd op levens, niet op abstracties. Elahi, wiens onderzoek het erfgoed van postkoloniale migrantengemeenschappen in Nederland in kaart brengt, verruimde de definitie van wat als cultuur geldt. Ze groeide op als Surinaams-Hindustani in Nederland en beschreef een jeugd die werd gevormd door Bollywoodfilms, Surinaams-Hindustani-radio en een steeds terugkerende vraag: maar waar kom je eigenlijk vandaan? In haar proefschrift onderzocht ze hoe digitale platforms Hindustaanse gemeenschappen in Nederland in staat stelden een culturele identiteit op te bouwen en uit te dragen — een onderzoek dat al in een vroeg stadium werd bekeken vanuit de veronderstelling dat jonge internetgebruikers uit etnische minderheden het risico zouden lopen te radicaliseren. Uit het onderzoek bleek echter dat zij het internet juist gebruikten om zich verbonden te voelen met hun gemeenschappen, hun thuislanden en hun cultuur.
Dat onderscheid is van belang voor wat archieven wel en niet vastleggen. Elahi was daar heel duidelijk over: erfgoed is geen gebouw of monument. Het is een lied dat alleen bestaat in relatie tot een ander. Het is de manier waarop een grootmoeder kookt, die haar kleinkinderen weliswaar kunnen proberen te leren, maar die ze altijd op een andere manier zullen uitvoeren. The body carries heritage and passes it on. The recipes communities are writing down now, the YouTube searches for ingredients that are no longer available, the heritage books being compiled: these are not the heritage itself, but they are activating something that might otherwise be lost. Data alone is not heritage. But in the right hands, it can give communities a voice they were never offered elsewhere.
Scagliarini gaf een ander voorbeeld: een team van vijf ingenieurs uit verschillende landen, die voor Cisco werkten aan een creatief project dat uiteindelijk op de Biënnale van Venetië terechtkwam. Tot het team behoorde een ontwerper die niet kon programmeren. Vanuit een traditioneel zakelijk perspectief was dat een probleem. Wat er in werkelijkheid gebeurde, was dat zij en de ingenieurs een maand lang met elkaar in gesprek waren voordat de eerste GitHub-push plaatsvond, en dat ze daaruit kwam met de kennis van een nieuwe taal – niet om haar eigen werkwijze te vervangen, maar om gezamenlijke kennis op te bouwen. Data, zo betoogde Scagliarini, is iets levends: het kan altijd worden opgesplitst, herschikt en opnieuw onder de loep worden genomen, zelfs over de eeuwen heen. Het is onze verantwoordelijkheid om het steeds opnieuw te herschrijven, en geen enkele versie van het archief als vaststaand te beschouwen.
Daniels bracht dit op een ander niveau in kaart. De groeiende wereldwijde aanwezigheid van Afrobeats – met als leuk detail dat er bij zijn laatste aankomst op Schiphol Nigeriaanse muziek te horen was – is een teken van cultureel zelfvertrouwen dat nog niet tot uiting komt in de statistieken over tech-bestuur. 85 procent van de wereldbevolking leeft in een omgeving waar de belangrijkste beslissingen op techgebied zonder hun inbreng worden genomen. Dat de Britse premier met Apple en Google om de tafel zit om het beleid rond kunstmatige intelligentie vorm te geven, is niet hetzelfde als dat de gemeenschappen in Kenia – een van de grootste gebruikersgroepen van sociale media ter wereld – enige zeggenschap hebben over hoe die systemen werken. Diezelfde asymmetrie geldt ook voor kennisontwikkeling in bredere zin: innovatie op het gebied van landbouw, financiën en mobiliteit wordt in het Zuiden aangestuurd door mensen die niet gebukt gaan onder de infrastructurele beperkingen die het Noorden vasthouden aan verouderde modellen. M-PESA bestaat juist omdat banken zich niet op het platteland wilden vestigen. Het meest interessante werk op het gebied van AI vindt wellicht plaats op plekken waar de dominante platforms niet naar kijken.
Beatrice bracht dit in verband met de praktische betekenis van het doel waarvoor IAE en het Internet Archive zijn opgericht. De waarheid, zo zei ze, raakt versnipperd. De taak van het archief – namelijk vaststellen wat er op een bepaald moment is gezegd en wat er is gebeurd – wordt des te belangrijker naarmate die versnippering toeneemt. „Democracy’s Library”, het project van het Internet Archive om door de overheid gefinancierde openbare informatie te verzamelen en vrij toegankelijk te maken, is een concreet antwoord hierop. Daarnaast komt het werk neer op keuzes die onder druk van beperkingen worden gemaakt: je kunt niet alles archiveren. Het leidende principe is om perfectie niet de vijand van voltooiing te laten zijn, en eerlijk te zijn over de uitdagingen, die reëel zijn: rechtszaken, de stijgende opslagkosten, wettelijke kaders die per EU-lidstaat verschillen, en journalistieke organisaties die de toegang tot de Wayback Machine beperken. Dertig jaar later bestaat het Internet Archive nog steeds, en gaat het nog steeds door.
Waarom IAE Het Inclusive AI Lab Ondersteunt
IAE is partner van het Data CARE Festival omdat de vragen die daar aan de orde komen, ook de vragen zijn die wij ons stellen. Wie heeft zeggenschap over de gegevens? Wat wordt bewaard en wat gaat verloren? Wanneer AI wordt getraind op basis van cultureel erfgoed, wiens erfgoed telt dan mee? Deze vragen bepalen wat bibliotheken, archieven en geheugeninstellingen kunnen doen, en waar gemeenschappen toegang toe hebben en waarop ze kunnen voortbouwen. Het panelgesprek op 9 juni was onder andere een bewijs dat deze vragen niet louter retorisch zijn. Twee van de mensen die eigenlijk in de zaal hadden moeten zitten, konden er niet bij zijn vanwege hun nationaliteit. Dat is de context waarin geheugeninstellingen opereren, en de context waarin inclusieve AI moet worden ontwikkeld. En dit is wat bepalend is voor hoe ons begrip van het verleden er in de toekomst uit zal zien.
