Op maandag 2 maart organiseerde Internet Archive Europe een middag vol gesprekken die, op de best mogelijke manier, aanvoelde als een thuiskomst. Samen met Creative Commons en Open Nederland, verwelkomden we praktijkmensen, beleidsmakers en pleitbezorgers uit de hele Nederlandse erfgoedsector in onze ruimte in Amsterdam voor een evenement met de titel "Zorgen voor gelijke toegang tot erfgoed in de digitale omgeving: een leidende rol voor Nederland op het wereldtoneel."
De gelegenheid was een kans om iets echts te vieren: Nederland heeft al meer dan twee decennia lang stilletjes en consequent de norm bepaald voor hoe instellingen voor cultureel erfgoed hun collecties op een integere, creatieve en publieke manier kunnen openstellen. Het voelde zowel actueel als langverwacht om de mensen die dat werk doen samen met internationale partners in één ruimte te brengen.
Waarom Nederland, Waarom Nu
De staat van dienst van de Nederlandse erfgoedsector op het gebied van openheid is geen toeval. Het is het resultaat van voortdurende investeringen, institutioneel leiderschap en een oprechte toewijding aan het idee dat collecties die in vertrouwen voor het publiek worden beheerd, ook toegankelijk moeten zijn voor dat publiek.
Saskia Scheltjens van de Rijksmuseum Research Library verwoordde dit met een precisie die ik oprecht ontroerend vond. Het Rijksmuseum lanceerde zijn digitale collectie in 2011, opende Rijkstudio in 2012 en voltooide de digitalisering van zijn volledige collectie van een miljoen objecten in 2023. In plaats van bezoekers weg te jagen, heeft de gratis en open online toegang meer mensen in contact gebracht met de collectie. Zoals zij het zelf verwoordde: ‘Innovatie vereist infrastructuur.’ Dat geldt net zo goed voor open erfgoed als voor alles daarbuiten.
Edwin van Huis, lid van de Internet Archive Europe Advisory Board, pleitte ervoor om deze ambitie uit te breiden naar Europees niveau. Hij wees op DiSSCo – een Nederlands initiatief dat 1,5 miljard specimens, 5000 wetenschappers en meer dan 400 instellingen in 23 landen samenbrengt – als voorbeeld van wat er mogelijk wordt als openheid vanaf het begin als ontwerpprincipe wordt gehanteerd.
Amanda van Rij van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap introduceerde de de Nationale Strategie voor Digitaal Erfgoed en het Manifest van het Netwerk Digitaal Erfgoed, dat inmiddels door meer dan 200 instellingen in het hele land is ondertekend. Haar duiding weerspiegelde iets wat ik vaak terugzie in veel van het beleidswerk dat we doen: digitalisering verandert de manier waarop erfgoed wordt gecreëerd, gedeeld en beleefd, en die transformatie vraagt om een zorgvuldige balans tussen intellectueel eigendom aan de ene kant en het publieke belang van toegang tot ons collectieve geheugen aan de andere kant.
De Open Heritage Statement en Our Future Memory
Voor Internet Archive Europe was dit evenement ook een gelegenheid om de verbanden te leggen tussen twee initiatieven die ons na aan het hart liggen: de 'Open Heritage Statement', onder leiding van Creative Commons en de Open Heritage Coalition, en onze eigen Our Future Memory campagne.
Toen ik een presentatie gaf tijdens het tweede panel, dat op treffende wijze werd geleid door moderator Maarten Zeinstra van Open Nederland, probeerde ik te laten zien hoe deze twee initiatieven vanuit verschillende invalshoeken dezelfde onderliggende zorg aan de orde stellen. Our Future Memory richt zich op de basisrechten die geheugeninstellingen nodig hebben in de digitale omgeving: het recht om te bewaren, uit te lenen, toegang te bieden tot kennis over de grenzen heen, en om onderzoek en onderwijs te bedrijven. De 'Open Heritage Statement' hanteert een bredere visie en pleit voor gelijke toegang tot erfgoed in het publieke domein en het wegnemen van belemmeringen die mensen verhinderen deel te nemen aan het culturele leven.
Ze vullen elkaar aan. De ene richt zich op de juridische en institutionele voorwaarden waaronder geheugeninstellingen opereren; de andere verwoordt de waarden en principes die als leidraad moeten dienen voor de manier waarop erfgoed aan de wereld wordt aangeboden. Samen geven ze een completer beeld van wat een open erfgoedecosysteem daadwerkelijk nodig heeft.
Claire McGuire van de International Federation of Library Associations & Institutions (IFLA) bracht dit punt krachtig naar voren. De 'Open Heritage Statement', zo merkte zij op, behandelt kwesties die veel verder gaan dan auteursrecht. Het plaatst toegang tot erfgoed in de bredere context van toegang tot informatie, en doet dat op een moment dat het landschap steeds meer gefragmenteerd raakt, in plaats van minder. Onzekerheid over kunstmatige intelligentie leidt op sommige gebieden al tot achteruitgang en terugval. Een wereldwijd gedeeld kader, met een thuisbasis bij UNESCO, biedt een tegenwicht voor die fragmentatie.
Jan Bos, voorzitter van het Internationaal Adviescomité van UNESCO Memory of the World, plaatste de Statement in een langere institutionele geschiedenis. Het Memory of the World-programma richt zich sinds 1992 op de bescherming van documentair erfgoed, en de Aanbeveling van 2015 inzake het behoud van en de toegang tot documentair erfgoed legde een belangrijke basis, met onder meer toezeggingen inzake toegang tot het publieke domein en open licenties. Maar de Aanbeveling van 2015 heeft alleen betrekking op documentair erfgoed. De 'Open Heritage Statement' breidt deze beginselen uit tot alle vormen van erfgoed, waardoor het een echt waardevolle aanvulling is – en mogelijk de basis voor een uitgebreider internationaal kader.
Die formulering is belangrijk voor ons. Internet Archive Europe werkt in het domein waar documentair erfgoed, digitale bewaring en open toegang samenkomen. Het zien van deze zorgen weerspiegeld in een wereldwijd instrument met een plek bij UNESCO is geen kleinigheid
Hoe Vooruitgang Eruitziet, en Hoe Niet
Douglas McCarthy van de Open Future Foundation kwam met een nuttige opmerking. Ongeveer 1700 culturele erfgoedinstellingen wereldwijd hebben bepaalde gegevens openbaar gemaakt, wat overeenkomt met ongeveer 100 miljoen objecten. Dat is echte vooruitgang. Artikel 14 van de '2019 Copyright in the Digital Single Market Directive' heeft gezorgd voor meer juridische duidelijkheid in Europa, en de positieve groeicurve in online toegang tot erfgoed is echt.
Maar hij noemde ook wat er nog ontbreekt: nalevingsregelingen zijn zwak of bestaan niet, praktijken en beleid blijven sterk gefragmenteerd en sommige vooraanstaande Nederlandse instellingen werpen nog steeds barrières op rond erfgoed in het publieke domein, waardoor bedrijfsmodellen in stand worden gehouden die niet langer ten dienste staan van de instellingen of het publiek waarvoor ze bestaan. Verandering tot stand brengen, zo stelde hij, komt neer op individuen met leiderschap en visie om te experimenteren.
Die observatie voelt voor ons heel herkenbaar. Bij Internet Archive Europe zien we het elke dag. De wettelijke kaders zijn enorm belangrijk en we zullen blijven werken aan het versterken ervan. Maar de keuzes die mensen binnen instellingen maken – wat ze digitaliseren, hoe ze licenties verlenen, of ze het vrij delen – zijn waar de daadwerkelijke transformatie plaatsvindt.
Vooruitblik: Parijs in April
Dit evenement was, zoals Brigitte Vézina en Brewster Kahle ons in hun slotwoord in herinnering brachten, een voorproef. Nederland bevindt zich in een goede positie om wereldwijde normen voor toegang tot erfgoed te helpen vaststellen, en het internationale recht biedt een reële kans om die invloed te laten gelden.
Creative Commons organiseert een vervolgbijeenkomst in het UNESCO-huis in Parijs op 29 april 2026: “How Can Equitable Access to Heritage Help Solve Global Challenges? An Exploratory Dialogue.” We hopen dat veel van de mensen die op maandag 2 maart aanwezig waren, er ook bij zullen zijn. Als u zich nog niet hebt geregistreerd, kunt u dat doen op openheritagestatement.org/dialogue. De Our Future Memory campagne blijft groeien. Als uw instelling zich nog niet heeft aangesloten, moedigen we u aan om dat te doen op ourfuturememory.org. Geen enkele organisatie is te klein – en de breedte van de sector is net zo belangrijk als het gewicht van de grootste leden.
